Hoe ontwerp je een niet ontworpen tuin?

Filosoof Fred Keijzer over ‘Gestolde tijd’, de tuin van Caroline Thomas in Appeltern

 

 

Laat ik mijzelf even voorstellen: ik ben de lastigste klant die Caroline ooit heeft gehad. Dat beweert ze zelf: “Hij wil niets en weigert te luisteren”, zei ze ooit, terugkijkend op het ontwerp dat ze voor mijn tuin had gemaakt. En: “Om stapelgek van te worden!” Dat kan kloppen, maar ik moet erbij zeggen: ik ben ook iemand die heel tevreden is over Caroline’s ontwerp, tot op de dag van vandaag. 

 

Open houding Als ik Caroline’s manier van werken zou moeten typeren, dan denk ik vooral aan haar open houding waarmee ze tuinen en klanten tegemoet treedt: luisteren, praten, accepteren en steeds werken met wat er op je pad komt, kijkend naar de situatie en er dan wat van maken. Uitgaan van wat er al is. 

Die open houding gaat veel verder dan dat: Caroline’s verdienste is dat ze steeds oog heeft voor de schoonheid van het toevallige. En heel specifiek; ze ziet en waardeert dat wat juist onbedacht en onontworpen is. 

In een wereld die steeds meer gevormd wordt door beelden en objecten die andere mensen bedacht en gemaakt hebben - noem het een tweedehands wereld - zoekt zij naar plekken en tijden waar deze beelden en objecten weer ‘ontdacht’ worden. Dat on-bedenken gebeurt spontaan, op plekken en met objecten die blootstaan aan natuurlijke processen en natuurlijk verval gedurende een langere tijd. Als je de dingen met rust laat – ze niet ontwerpt – ontstaan door tijd en toeval vaak prachtige beelden. 

 

Spontane schoonheid Mijn rondleiding op het terrein waar zij haar kantoor heeft, de Biotoop in Haren, is daar een goed voorbeeld van. De Biotoop is een oud biologieterrein met enkele grote gebouwen waar kunstenaars en kleine ondernemers allerlei activiteiten ontplooien. Hier vind je ook een groot terrein met bouwsels waar je weinig mee kunt, zoals langzaam in elkaar zakkende dierenkooien, vergeten kassen en verwaarloosde schuurtjes, die in hun verval prachtige nieuwe vormen opleveren. Zo heb ik een scherpe herinnering aan een gedeeltelijk ingezakte kooi waar half verteerde weefsels als absurde banieren naar beneden hangen boven een groene deken van wilde planten.

Caroline probeert ons de schoonheid van dit soort spontaan ontstane beelden te laten zien. Haar tuin ‘Gestolde Tijd’, hier op Appeltern, draait precies om deze blik op, en waardering voor, de schoonheid die spontaan ontstaat door de inwerking van de tijd. Door die spontane schoonheid als thema te nemen heeft ze het zichzelf niet gemakkelijk gemaakt. Het effect dat ze nastreeft is immers een onontworpen ontwerp. Hoe ontwerp je een niet-ontworpen tuin?

Als ontwerper is het je taak om de zaken niet aan tijd en toeval over te laten. Een ontwerper formuleert immers in beperkte tijd een specifiek plan, en voert dat plan vervolgens uit. Dit idee over hoe een ontwerp tot stand komt, staat lijnrecht tegenover de toevallige schoonheid van, bijvoorbeeld, het oude biologieterrein in Haren.

 

Gestolde verrassingen Met ‘Gestolde Tijd’ laat Caroline zien dat je een tuin ook niet kan ontwerpen. Haar tuin is een hele mooie en intelligente reflectie op de schoonheid van die door de tijd gevormde en nu gestolde verrassingen. 

De kern van de tuin wordt gevormd door dergelijke stolsels: een oude begroeide waterfiets en mossen die ontstaan zijn op een kale kerstboomkwekerij in het voorjaar. Beide zijn samengebracht op een nieuwe plek en context. 

Deze tuin laat ook heel slim zien hoe dit soort plekken kunnen ontstaan.

De tuin zelf wordt gevormd door een lang spiraalvormig pad naar en van deze centrale tijdstolsels. Het pad is 26 meter lang, op een oppervlak van 10 bij 10, en begrensd door hoge matten die het onmogelijk maken om ver vooruit of rond te kijken. Het enige dat je kunt doen is de weg helemaal afleggen - of opgeven.

Met dit pad geeft Caroline de tijd zelf een plek in haar ontwerp. Die tijd – de tijd die je nodig hebt om het hart van de tuin te bereiken - doet van alles met de bezoekers. Het pad schrikt sommige bezoekers af: Mag ik hier wel komen? Wat is dit? Gaat het wel ergens heen? Wat is er aan het eind? Is er wel iets aan het eind?

Het pad zorgt voor tijd om daarover na te denken. Het creëert afstand tussen de snelle alledaagse wereld en een afgeschermde vergeten plek waar tijdstolsels kunnen bestaan. Die afstand en de tijd die nodig is om het hart van de tuin te bereiken plaatst dit hart buiten de alledaagse wereld. Het wordt daarmee een plek waar onze dagelijkse bemoeienissen minimaal worden en de tijd de ruimte krijgt om haar werk te doen. 

 

Ingenieus ontwerp ‘Gestolde tijd’ is een heel slim ontworpen tuin. Deze tuin laat niet gewoon de schoonheid van toevallige, natuurlijk ontstane vormen zien. Het ontwerp is vooral zo ingenieus doordat het erin slaagt om binnen dit ontwerp ook de voorwaarde te laten zien die spontaan on-ontwerpen mogelijk maakt. Kortom: deze tuin laat de tijd zelf stollen.

 

Fred Keijzer

 

23 september 2017